🌑 رمان؛ ادبیاتِ زمانِ گشوده✍سینا جهاندیده جهان پیشامدرن بیش از آنکه با گذشته تعریف شود، با آینده‌ای…

🌑 رمان؛ ادبیاتِ زمانِ گشوده✍سینا جهاندیده جهان پیشامدرن بیش از آنکه با گذشته تعریف شود، با آینده‌ای تعریف می‌شد که از پیش نوشته شده بود. انسان می‌توانست رنج بکشد، شکست بخورد، تبعید شود یا حتی جان خود را از دست بدهد، اما پایان تاریخ تغییری نمی‌کرد. افق نهایی جهان روشن بود: سرانجام خیر بر شر پیروز می‌شود و عدالت، هرچند دیر، تحقق خواهد یافت. این وعده فقط آموزه‌ای دینی نبود؛ صورت‌بندی مسلط فهم انسان از زمان بود.به همین دلیل، اسطوره، حماسه و بخش بزرگی از روایت‌های سنتی، با وجود همه پیچیدگی‌هایشان، پایانی از پیش تعیین‌شده دارند. روایت نه برای کشف حقیقت، بلکه برای آشکار کردن حقیقتی است که پیشاپیش وجود دارد. قهرمان حماسه در جست‌وجوی حقیقت نیست؛ او مجری حقیقت است. روایت، مسیری است که انسان را به همان پایانی می‌رساند که از آغاز وعده داده شده است.این ساختار روایی، پیامد سیاسی نیز داشت. هنگامی که پایان تاریخ تضمین شده باشد، اکنون نیز معنای دیگری پیدا می‌کند. رنج، موقتی می‌شود؛ ظلم، مرحله‌ای گذرا تلقی می‌شود و عدالت به آینده‌ای قطعی حواله داده می‌شود. انتظار، جای کنش را می‌گیرد و منجی‌گرایی به صورت سیاسی همین منطق روایی تبدیل می‌شود. اگر تاریخ خود به سوی نجات حرکت می‌کند، انقلاب ضرورتی وجودی نخواهد داشت؛ زیرا آینده از پیش ضامن پیروزی خیر است.اما مدرنیته پیش از آنکه انقلابی در سیاست باشد، انقلابی در تجربهٔ زمان بود. از رنسانس تا روشنگری، اقتدار روایت‌های مقدر به تدریج فرو ریخت. انسان دیگر خود را بازیگر نمایشی نمی‌دید که پایانش از پیش نوشته شده است. آینده دیگر وعده‌ای قطعی نبود؛ به مسئله‌ای گشوده تبدیل شد. تاریخ از «قلمرو تقدیر» وارد «قلمرو امکان» شد.در این دگرگونی، مهم‌ترین اتفاق آن نبود که انسان پاسخ‌های تازه‌ای یافت؛ بلکه آن بود که پاسخ نهایی را از دست داد. دیگر هیچ مرجع مطلقی تضمین نمی‌کرد که خیر چیست، شر کدام است و پایان تاریخ چگونه رقم خواهد خورد. حقیقت از «امری داده‌شده» به «امری جست‌وجوشدنی» تبدیل شد.در چنین جهانی، رمان متولد شد.کوندرا درباره‌ی نسبت خیر و شر و جهان نسبی رمان در کتاب «هنر رمان می‌نویسد: «زمانی که نظام قدیم ارزش‌ها که خیر و شر را از یکدیگر جدا می‌ساخت و به هر چیز معنای خاص خودش را می‌داد، به آرامی از صحنه بیرون می‌رفت دون کیشوت از خانه‌اش به‌درآمد و دیگر قادر نبود جهان را بازشناسد. این جهان بدون حضور نیرویی متافیزیکی، ناگهان در ابهامی ترسناک فرو رفت، یگانه حقیقت متافیزیکی به صورت صدها حقیقت نسبی درآمد که آدمیان به آنها روی آوردند. بدین گونه جهان عصر جدید و رمان که تصویر و الگوی آن بود تولد یافت»(کوندرا، هنر رمان، ۱۳۸۳ صص ۴۴- ۴۳). رمان فقط گونه‌ای تازه از ادبیات نیست؛ فرم ادبیِ جهانی است که پایان آن هنوز نوشته نشده است. شخصیت رمان برخلاف قهرمان حماسه، حامل حقیقت نیست. او انسانی است که باید در جهانی آکنده از ابهام تصمیم بگیرد؛ جهانی که در آن خیر و شر در هم تنیده‌اند، انتخاب‌ها خطاپذیرند و هیچ صدایی اقتدار نهایی ندارد.از همین رو، رمان بدون جهان مدرن قابل تصور نیست. همان دگرگونی که تاریخ را به میدان امکان تبدیل کرد، روایت را نیز دگرگون ساخت. اگر در حماسه، پایان روایت آغاز آن را معنا می‌بخشد، در رمان این مسیر روایت است که معنای پایان را می‌سازد. پایان دیگر از پیش موجود نیست؛ محصول انتخاب‌ها، شکست‌ها و تصادف‌های زندگی است.از این منظر، میان عصر انقلاب و پیدایش رمان پیوندی عمیق وجود دارد. انقلاب نیز بر این پیش‌فرض استوار است که آینده هنوز بسته نشده و انسان می‌تواند مسیر تاریخ را تغییر دهد. انقلاب، صورت سیاسیِ زمانِ گشوده است و رمان، صورت ادبیِ همان زمان. هر دو زمانی ممکن می‌شوند که انسان دیگر خود را اسیر تقدیری از پیش نوشته‌شده نداند.اینجاست که تفاوت سه فرم بزرگ روایت آشکار می‌شود. حماسه، ادبیات یقین است؛ جهانی که حقیقت را از پیش می‌شناسد. تراژدی، ادبیات تقدیر است؛ جهانی که انسان هرچه بیشتر می‌کوشد، بیشتر در دام سرنوشت گرفتار می‌شود. اما رمان، ادبیات امکان است؛ جهانی که آینده هنوز نوشته نشده و انسان باید مسئولیت نوشتن آن را بر عهده بگیرد. شاید راز ماندگاری رمان نیز همین باشد. رمان آینه‌ی جهانی است که دیگر به پایان‌های تضمین‌شده باور ندارد. جهانی که در آن نه منجی آخرین کلمه را گفته است و نه تاریخ به مقصد قطعی خود رسیده است. انسان مدرن در چنین جهانی زندگی می‌کند؛ جهانی که هر روز باید دوباره نوشته شود و درست به همین دلیل، رمان هنوز طبیعی‌ترین زبان آن باقی مانده است.@tabarshenasi_ketab