#معنا_شناسی_واژه#پهلوی✳️ شرحی بر واژه « پهلوی » در مصرعی از غزلیات حافظ شیرازی « بلبل ز شاخ سرو به…
انتشار: 2026/08/16 09:41 UTCدریافت: 2026/08/22 03:10 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/22 03:10 UTC
#معنا_شناسی_واژه#پهلوی✳️ شرحی بر واژه « پهلوی » در مصرعی از غزلیات حافظ شیرازی « بلبل ز شاخ سرو به گلبانگ پهلوی ..#حافظ».❇️ دربارهٔ کلمهٔ پهلوی در این مصرع غزل معروف حافظ یک دو ملاحظه عرض میشود که کم یا بیش مورد توجّه شارحان دیوان او بوده، ولی ممکن است در آن تازگیی نیز باشد. اول چیزی که ذهن خوانندۀ دیوان حافظ از این بیت به آن منصرف میشود بیت معروف در خطبهٔ داستان رستم و اسفندیار است:نگه کن سحرگاه تا بشنویز بلبل سخن گفتن پهلویکه در آن مقصود از بلبل ممکن است آوازهخوانان و «گویندگان» باشد، چنانکه استاد خالقی گفته است.دوم چیز، که آن نیز با دقّت کمتر یا بیشتر در شروح دیوان نوشتهاند، این است که پهلوی و پهلوانی نوعی الحان بوده که در ناحیهٔ فهله رایج بوده، چنانکه شمس قیس گفته که اهل عراق به سرودن و شنیدن بیت پهلوی و بانگ اورامان و سماع خسروی بسیار شائقند. ترانهها (یعنی ملحونات دوبیتیها) و خسروانیها یا خسرویها و نواهای پهلوی و لاسکوی و اورامن در نواحی تهرانِ امروز و قزوین و ساوه و همدان و دیگر نواحی مجاور و طبرستان در میان مردم بسیار محبوب و متداول بوده. با این همه، احتمالاً در همان قرنهای اوّلِ بعد از اسلام نیز معنای کلمات پهلوی و پهلوانی همیشه برای اهل زبان روشن نبوده و مثلاً در مانند این بیت فردوسی گویا از آن ملحوناتِ ابیات پهلوی رایج در ناحیهٔ فهله را درنمییافتهاند، بلکه معنایی کلّیتر یا مبهمتر در ذهن داشتهاند (چاپ سخن، یکم، ص ۶۳۰):سخنهای رستم به نای و به رودبگفتند بر پهلوانی سرودیعنی به نوای پهلوانی میخواندند (گفتن یعنی «خواندن»). مع هذا از کجا معلوم که پهلوانی، که در شاهنامه گاه معنای «شاهانه» دارد، در این جا نیز معنایی مانند خسروانی نداشته باشد که خود از ملحوناتِ «دشوارتر» و «گرانترِ» پارهای اشعار دیگر بوده؟ وانگهی، نوای پهلوانی و پهلوی احتمالاً، بلکه قطعاً، در دیگر نواحی و دربارهای ایران، جز فهله، نیز طرفدارانی یافته بوده و بنابراین، اینکه لفظ در این جا در معنای اصلی خود (ملحوناتِ ابیاتِ فهلوی) به کار رفته باشد نیز فرضی است معقول. با این همه، بیشتر، چنانکه گفتیم، گویا مقصود شاعر نام دستهای از نواهای مشهور درباری بوده که ممکن است معنای اصلیش بر خود او نیز پنهان بوده است .◀️ در یک عبارت کسروی که در محاسن و اضداد منسوب جاحظ آمده ممکن است فهلبدِ اول در اصل فهلبد نبوده و فهلوی بوده باشد: « ... فکان فی ما یغنّی بین یدی الملِک غناء المخاطبة و اغانی الربیع و اغانی یذکر فیها ابناء الجبابره و توصف الانواء و اغانی آفرین و الخسروانی و الماذرستانی و الفهلبد و کان اکثر ما یغنّی العجم الفهلبد مع ایّام کسری ابرویز و کان من اهل المرو و کان من اغانیه مدیح الملِک و ذکر ایّامه و مجالسه و فتوحه، فی کلام العرب بمنزلة الشعر یصوغ له الالحان.»◀️ چنین باشد یا نباشد و پهلوانی یا پهلوی در همان قرنهای اول بعد از اسلام معنایی عامتر یافته باشد یا نباشد یا گاه به معنای خسروانی به کار رفته باشد یا نباشد، آنچه گویا در آن تردید نیست آن است که سرودهای پهلوانی (یا پهلوی) نیز از آن سرودها بوده که مانند خسروانیها در دربارها و پیش شاه میخواندهاند. نمونهٔ مشهور آن داستان باربد است در نخستین دیدار او با پرویز، در حالی که در باغ شاه بر شاخ سرو پنهان شده بود (چاپ سخن، دوم، ۱۰۲۳):زننده بر آن سرو برداشت رودهمان ساخته پهلوانی سرودیکی نغز دستان بزد بر درختکز آن خیره شد مرد بیداربخت سرودی به آواز خوش برکشیدکه اکنون تو خوانیش دادآفرید¹◀️ بعید نیست حافظ به این بیت فردوسی نیز نظر داشته، یعنی به باربدی که چون بلبلی بر شاخ سرو سرود پهلوانی میخواند.²۱. ظاهراً صورتی از همان آفرین مذکور در سخن کسروی و یزدانآفرینِ غررِ ثعالبی. دربارهٔ بعضی مسائل رجوع فرمایند به نوشتهٔ ما در شمارهٔ اخیر مردمنامه به نام «خسروانی» که تحریری است اندکی بهتر از آنچه در مدخل «خسروانی» در ذیل دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی چاپ شده است.۲. با این حال، بلبل و سرو مضمونی رایج در شعر فارسی (به تعبیر بهتر، یک مضمون رایج «ایرانی») بوده و در مضامینِ مکرّر گاه میتوان از اخذ و اقتباس گفت و گاه نه. فردوسی در جای دیگر نیز (در داستان کین سیاوش، در یکی از درخشانترین قطعات شعر فارسی؛ چاپ سخن، یکم، ۴۰۳-۴۰۶) این مضمون را در یک بیت خود آورده:بنالد همی بلبل از شاخ سروچو درّاج زیر گلان با تذرو@YaddashtQaemmaqamiC᭄𝄞 @molavi_asar_o_afkar@makhzanenokatenegarshi_virayashi