✳️ « خرقه از سر بهدرآوردنِ چشم » در بیتِ از غزلیات حافظ شیرازی ✳️ دکتر احمدرضا بهرامپور عمران « م…
انتشار: 2026/06/29 00:57 UTC
✳️ « خرقه از سر بهدرآوردنِ چشم » در بیتِ از غزلیات حافظ شیرازی ✳️ دکتر احمدرضا بهرامپور عمران « ماجرا کم کن و بازآ که مرا مردمِ چشمخرقه از سر بهدرآورد و به شکرانه بسوخت »❇️ یکی از بحثبرانگیزترین ابیاتِ خواجه که نویسنده در فهمِ درستِ آن تاکنون به نتیجهای نرسیده، این بیت است:ماجرا کم کن و بازآ که مرا مردمِ چشمخرقه از سر بهدرآورد و به شکرانه بسوختبیت دو مشکل اساسی دارد. نخست آنکه بدانیم آیا رسم بوده خرقه را به شکرانهی مثلاً فیصلهیافتنِ ماجرایی صوفیانه بسوزانند؟ گویا تا امروز هیچ منبع و سندی چنین رسمی را تائیدنکرده. دیگر آنکه بدانیم آیا مردمِ چشم خرقهی خود (سیاهی) را از سر بهدرآورده و سوزانده و یا خرقهی راوی را از تناش بهدرآورده و سوزانده؟آیا شاعر در تنگنای ردیفِ غزل تعبیرِ "به شکرانه خرقه را ازسردرآوردن و سوختن" را برنساخته؟! نمیدانم، اما بعید نیست چنین باشد. دیگر آنکه باتوجه به رباعیاتی که نقلخواهدشد، احتمالاً همان مردمکِ چشم است که "خرقهی را از سرِ خود بهدرآورده و سوزانده".در شعرِ فارسی کمتر مردمکِ چشم را به خرقه تشبیهکردهاند. ازهمینرو سهرباعی از "سفینهی کهنِ رباعیات" نقلخواهدشد که در هر سه نمونه "چشمِ ازرق" با جامهی ازرق و یا خرقهی صوفیان سنجیده شده. شاید این نمونهها برای درکِ بهترِ بیتِ حافظ بهکارآید:چشمِ تو هزار جای مشهد دارددر هر مشهد کشته چو من صد داردزان مردمکاش کبودجامه است مقیمتا ماتمِ کشتگانِ خود خود داردای مردمِ چشمِ ازرقِ آن دلبندبا جامهی صوفیان چه داری پیوند؟دل دزدی و خون ریزی و ازرق پوشیاین زرقِ تو ای صوفیِ کافردل چند؟چشمِ تو که پیشه سِحرِ مطلق داردهرلحظه هزار دل معلق داردچه سود چو رای خون ناحق داردگر مردمکش جامهی ازرق دارد؟(سفینهی کهن رباعیات*، تصحیح و تحقیق ارحام مرادی _ محمد افشینوفایی، انتشارات سخن، ۱۳۹۵، ص۱۷۲).این را نیز بگویم که باتوجه به شیفتگیِ فروغ به حافظ، هیچ بعید نیست او در سرآغازِ قطعهی اروتیکِ "وصل"، ناخودآگاه از همین بیت حافظ متأثر بودهباشد:آن تیره مردمکها، آهآن صوفیانِ سادهی خلوتنشینِ مندر جذبهی سماعِ دو چشمانشاز هوش رفتهبودند(مجموعهاشعار، آلمان، انتشارات نوید، ۱۹۸۹، ص ۳۰۶).* در یادداشتی دیگر براساس قرائن و دلایلی احتمالدادهام تدوینگرِ این سفینه "شمسِ گنجه" باشد؛ او بیش از هر کسی از رباعیات خویش در سفینه نمونه آوردهاست.❇️ برگرفته از : کانال « از گذشته و اکنون »t.me/amirnormohamadi1976