صائب تبریزی و مهندسی کلام به شیوه حافظ (بخش دوم)#دکترمحمدرضاروزبه افزون بر کاربست شگردهای سبک هندی،…
انتشار: 2026/06/30 20:46 UTC
صائب تبریزی و مهندسی کلام به شیوه حافظ (بخش دوم)#دکترمحمدرضاروزبه افزون بر کاربست شگردهای سبک هندی، صائب در بسیاری از غزلهایش از شگردهای بلاغی آشنایی پیروی میکند که تا حد زیادی در چارچوب نظامواره بلاغی شاعران سبک عراقی جای میگیرند، مثلاً در این بیت:چون نی نوازشی به لبِ خویش کن مرازان پیشتر که بند من از بند بگسلدشبکهی تناسبات پیدا و پنهان: نی با نوا (در نوازش)، آرایهی استخدام در کلمهی نوازش: در تناسب با نی، به معنی نواختن، و در تلائم با لب، به معنی بوسیدن و نوازش کردن. ایهام تداعی و تبادر در "بند من از بند بگسلد" با بندهای نی، ارتباط پنهان " تر" با نی و لب...، همگی یادآور شگردهای بلاغی و زیباییشناختی غزلهای سعدی، سلمان ساوجی، خواجوی کرمانی و به ویژه حافظند.نیز در این بیت:بی تو گر روی به محراب نماز آوردمچون کمانخانهی ابروی تو بی تیر نبودگذشته از تشبیه رایج [طاق] ابروی معشوق به محراب، (و نیز صرف نظر از اختلاف معرفتی و معناشناختی بر سر املای محراب یا مهراب) در اینجا محراب، کلمهی "حرب" (جنگ) را تداعی میکند که در پیوند با کمانخانه و تیر، تلائم و تناسبی پنهانآشکار میآفریند. و اگر بخواهم مته به خشخاش بگذارم، میگویم: ماز (چینوشکنج، پیچوتاب) در کلمهی نماز، با خم ابروی یار بیتناسب و تداعی نیست. حافظ هم سروده است:دل که از ناوک مژگان تو در خون میگشت باز مشتاق کمانخانهی ابروی تو بودو سرانجام در این بیت:کدام جامه به از پردهپوشی خلق است بپوش چشم خود از عیب خلق، عریان باشصائب کوشیده است به حیطهی بازیهای زبانی حافظانه نزدیک شود: ارتباط جامه با بپوش، تناسب پرده با چشم، ایهام تبادر خلق با خَلَق به معنی لباس کهنه و پاره: (جُبّهای داشت حسنک ...خَلقگونه / تاریخ بیهقی) در تناسب با عیب و پردهپوشی، ایهام تضاد میان بپوش و عریان باش و...بیجا نیست که صائب در بیت پایانی همین غزل گفته است:ز بلبلان خوشالحان این چمن، صائب مرید زمزمهی حافظ خوشالحان باش♡჻ᭂ࿐✰⊰━━━━─