هوشیار و گوشدار🔸در خط بسیار پیش میآید که صورت نوشتاری واژه با صورتی که تلفظ میشود همخوانی ندارد،…
انتشار: 2026/08/03 21:32 UTCدریافت: 2026/08/04 13:47 UTCآخرین مشاهده: 2026/08/04 13:47 UTC
هوشیار و گوشدار🔸در خط بسیار پیش میآید که صورت نوشتاری واژه با صورتی که تلفظ میشود همخوانی ندارد، مثلاً «خواهر» و «خوش» نوشته میشود و «خاهر» و «خُش» تلفظ میشود. این امر را «املای تاریخی» مینامند.🔸املای تاریخی صورت کهن تلفظ واژه را نشان میدهد. اینگونه املا شاید برای نوآموزان و آموزگاران زبان کمی ناخوشایند باشد، اما برای زبانشناسان تاریخی و ریشهشناسان دلیلها و دلالتهای راهگشایی دارد.🔸املای تاریخی مختص زبان فارسی نیست. برای نمونه، میبینم که در زبان فرانسوی یا انگلیسی کلمات به گونهای نوشته میشوند و به گونهٔ دیگری تلفظ میشوند. اما زبان ترکی استانبولی، بهدلیل تازگی خط، با مسئلهٔ املای تاریخی مواجههٔ جدی پیدا نکرده، چون واژهها همانگونه که نوشته میشوند تلفظ میشوند.🔸در فارسی میانه یا پهلوی، واژهٔ ōšyār (هوشیار) بهشکل wšd’l’ (یعنی هوشدار) نوشته شده است. گویی که «هوشدار» نوشته میشود ولی «هوشیار» خوانده میشود. در اینجا با املای تاریخی مواجهیم و درمییابیم که «یار» در هوشیار ارتباطی به «یاری و یاوری کردن» ندارد، بلکه صورت تحولیافتهٔ «دار» است.🔸این تحول در واژههای دیگری نیز دیده میشود:آبدار ← آبیاردامدار ← دامیاردهدار ← دهیارشهردار ← شهریار🔸باید توجه داشته باشیم که در فارسی نو معمولاً هر دو صورت به کار میروند در دو معنای مختلف، یعنی مثلاً «دهدار» و «دهیار» در فارسی در دو معنای متفاوت به کار میروند (همزمانی)، هرچند که دومی صورت تحولیافتهٔ اولی است (درزمانی).🔸جزء اول این واژه، یعنی «هوش»، طبق یک احتمال، از «گوش» مشتق شده است. درواقع کسی که گوش دارد، یا گوشدار است، صاحب هوش و هوشداری و هوشیاری هم هست. به قول مولانا، آدمی فربه شود از راه گوشجانور فربه شود از حلق و نوشهمچنین در جای دیگر میگوید: محرم این هوش جز بیهوش نیستمر زبان را مشتری جز گوش نیست#واژهشناسی #ریشهشناسی #املای_تاریخی✍سجاد سرگلیt.me/amirnormohamadi1976